Wzorce metra i kilograma oraz podział dziesiętny opracowano we Francji w 1799 roku, lecz wprowadzenie tam systemu metrycznego przeciągnęło się do 1840 roku.

Dekret o miarach z dnia 8 lutego 1919 roku, podpisany przez Piłsudskiego, jeden z pierwszych aktów ustawodawczych niepodległego państwa, uznali system metryczny jako obowiązujący w Polsce. Do tego czasu na ziemiach polskich w powszechnym użyciu były miary o staropolskim rodowodzie, odwołujące się do człowieka jako pierwotnego instrumentu mierniczego:

• wiorsta (werszt) - zasięg donośności głosu ludzkiego
• sążeń (siąg) - największa szerokość rozkrzyżowanych poziomo rąk
• łokieć mały (kupiecki) - odległość od końcu średniego palca do pachy
• piędź - największa rozwartość miedzy końcami palców wielkiego i małego
• palec (cal) - miara zwana calem równa szerokości ośmiu ziaren jęczmienia
• stopa - szerokość skiby ziemi, odległość miedzy rzędami kartofli
• pręt (pertyka, laska do mierzenia) - 15 stóp, 7/ 1 łokcia
• morga mórg (jutrzyna) - wielkość polu zaoranego lub skoszonego przez jednego człowieka od rana do południa, do zniesienia pańszczyzny wymiar jednodziennej pracy zadawanej parobkowi liczył 200 lub 300 prętów kwadratowych
• garniec - miara nasypna (większa) i nalewana, nazwa pochodzi od garści zagarniającej do gatrnka sypane zboża lub zlewane płyny
• korzec - duża miara nasypna, nazwa pochodzi od kory, gdyż pierwotny korzec był miarą dłubaną, wykonaną z nieokorowanej kłody świerkowej: korzec dzielono na ćwiertnie (półkorcówki), ćwierci, garnce, kwarty, kwaterki

Niejednokrotnie podejmowano próby ujednolicenia miar. W 1764 roku sejm koronacyjny Stanisława Augusta zatwierdził ustawę przyjmującą za wzorce miary warszawskie:

• łokieć = 59,553 cm,
• funt = 0,4057 kg),
• kwartę = 0,707 litra,
• garniec = 2,827 litra,
• korzec = 120,6 litra,

który po wszej Koronie jednakowy warszawski być ma...

Po upadku politycznym Polski ponownie nastąpiło pomieszanie miar polskich z narzuconymi przez państwa zaborcze.

W 1818 roku w granicach Królestwa Polskiego, z inicjatywy Stanisława Staszica, opracowano nowy system miar, zwany "nowopolskim". Był on ściśle związany z systemem metrycznym, choć zrezygnowano z podziału dziesiętnego i zachowano dawne nazwy miar.

Podstawową jednostką długości była 1 linia równa 2 mm, kwarta odpowiadała objętości 1 litra, 1 granik równał się 8 miligramom.

Nowopolskie miary:

długości:

• sążeń = 3 łokcie = 6 stóp = 72 cale = 864 linie = 1728 milimetrów
• łokieć = 2 stopy = 4 ć wierci = 24 cale = 288 linii = 576 milimetrów
• stopa = 288 mm: ćwierć = 6 cali = 144 mm; 76 cal = 12 linii = 24 milimetry
• pręt = 15 stóp = 180 cali = 4320 milimetrów
• mila = 4 ćwierć mile = 8 pół ćwierć mili, czyli
• staje milowe = 14816 łokci = 8534,3 metra

powierzchni:

• sążeń kwadratowy = 36 stóp kw.
• morga = 300 prętów kw. = 0,55976 ha
• włóka = 30 morgów = 16,7928 ha

objętości:

• sążeń sześcienny (kubiczny) = 216 stóp sześciennych
• korzec = 4 ćwierci = 32 garnce = 128 kwart = 512 kwaterek = 128 litrów
• garniec = 4 kwarty = 4 litry
• kwarta = 4 kwaterki = 1 litr
• kwaterka = 0,25 litra

masy:

• cetnar = 4 kamienie = 100 funtów = 1600 uncji = 3200 łutów = 12800 drachm = 38400 skrupułów = 921600 granów = 5068800 graników = 40,550 kg
• kamień = 25 funtów = 10,138 kg
• funt = 32 łuty = 0,406 kg
• łut = 0,013 kg
• granik = 0,000008 kg

Ustawa nałożyła na magistraty obowiązek sprawdzania i cechowania miar godłem państwowym.

W 1849 roku wprowadzono jako obowiązujące rosyjskie pieniądze i miary. Podstawową jednostką długości był sążeń, ale różny od polskiego, jednostką wagi - pud, jednostką pojemności - wiedro (wiadro).

• sążeń rosyjski = 3 arszyny = 7 stóp = 48 werszki = 84 cale = 2,1336 m;
• arszyn = 71,12 cm;
• fut (stopa) = 30,48 cm;
• werszek = 4,44 cm;
• cal = 2,54 cm
• pud = 40 funtów = 16,38 kg
• wiadro - 12,289 litra

Miary rosyjskie były miarami u rządowymi, lecz, na co dzień w handlu stosowano także miary nowopolskie obok warszawskich i umownych lokalnych (np. kubeł drozdowski).

Po wprowadzeniu systemu metrycznego w zaborze pruskim w 1872 roku i austriackim w 1886 roku pojawiły się w użytku również miary metryczne.

Zebrał i opracował: Wojciech Litewiak wojciechlitewiak@interia.pl