Budowa sieci osiedlowych

Siła przyciągania Internetu jest wielka - podobnie jak rachunki telefoniczne za połączenia modemowe. Jeśli nie stać Cię na ich opłacanie i jesteś gotów popracować społecznie - zorganizuj sieć na swoim osiedlu.

Internet staje się coraz bardziej powszechny i potrzebny w codziennym życiu. Dziś nikt nie kwestionuje, że jest to medium przyszłości. Sposobów na podłączenie domowego komputera do światowej Sieci jest wiele, a najpopularniejszym z nich jest połączenie modemowe. Jest to rozwiązanie tanie w instalacji, lecz wiąże się z nieco wyższymi rachunkami telefonicznymi. Te "nieco" wyższe rachunki stają się jednak powoli utrapieniem internautów. Mnogość atrakcji, jakie oferuje Sieć, nie skłania bowiem do oszczędnego korzystania z modemu... Pozostaje więc: albo się ograniczać, albo szukać innych rozwiązań.

Jednym z możliwych sposobów dostępu do Internetu jest budowa lokalnej sieci komputerowej. Zasięg takiej sieci nie musi być duży - może obejmować choćby jeden blok na osiedlu. Wszystko zależy od liczby chętnych oraz odległości pomiędzy nimi. Oczywiście początkowo taka sieć nie musi mieć "wyjścia na świat", może istnieć jako tzw. sieć wydzielona. Wiadomo jednak, że prawie każdy chciałby mieć dostęp do Internetu od razu.

Dla młodych ludzi, którzy najintensywniej korzystają z zasobów Internetu, budowa sieci lokalnej jest niejednokrotnie jedyną szansą na poprawę domowego budżetu. Okazuje się bowiem, że przy odpowiednim samozaparciu można doprowadzić do sytuacji, w której opłaty za bezpośredni, stały (24 godziny na dobę) dostęp do Internetu wyniosą od 30 do 60 zł miesięcznie! Choć początkowo trudno w to uwierzyć, potwierdzają to przykłady powstających sieci blokowych i osiedlowych.

Artykuł ten nie będzie opisywał technik budowy sieci osiedlowych, gdyż dość łatwo można takie informacje znaleźć w Internecie, książkach czy prasie komputerowej. Można go potraktować jako opis podstawowych problemów organizacyjnych, podpowiedź dla tych, którzy chcieliby pójść w ślady swoich poprzedników.

Pomysł

Od tego zaczyna się budowa sieci osiedlowej. Na początku musi istnieć mała grupa "zapaleńców" posiadających komputery. Wykorzystanie pojedynczego komputera w warunkach domowych ma ograniczone możliwości - stąd jeśli osoby te mają wspólne zainteresowania (np. gry komputerowe, wymiana plików), a dodatkowo korzystają z połączeń modemowych, postawienie pytania: "Może założymy sieć?" jest kwestią czasu. Drugą, być może ważniejszą sprawą związaną z początkami sieci jest to, że musi się znaleźć osoba posiadająca zmysł organizacyjny i mająca ochotę poświęcić swój czas temu przedsięwzięciu. Niejednokrotnie można się spotkać z sytuacją, kiedy to budowa sieci zakończyła się na kilku spotkaniach i entuzjastycznych rozmowach. Konieczne jest więc, aby znalazł się ktoś, kto podejmie ciężar organizacyjny. Lider - tak go nazwijmy - jest niezwykle ważny. Powinna to być osoba o silnym charakterze, najlepiej w wieku powyżej 20 lat, potrafiąca rozmawiać z ludźmi i orientująca się w ogólnej tematyce komputerowej.

Funkcję routera łączącego poszczególne sieci lokalne może pełnić komputer wyposażony w kilka kart sieciowych, pracujący pod kontrolą systemu Linux

Wiedza

Drugim pytaniem, jakie powinna zadać sobie grupa inicjująca, jest "Jak to zrobić?". Pytanie to ma dwa aspekty - należy je rozumieć w sensie technicznym i organizacyjnym. Technika budowy sieci zależy od warunków lokalnych, od tego, czy rozpatrywany obszar ma zabudowę zwartą (bloki) czy rozproszoną (domki jednorodzinne). Podstawy tej wiedzy należy jednak uzyskać z innych źródeł (zob. CHIP 10/98 "Łączymy komputery"). Zrozumienie podstaw budowy i funkcjonowania sieci komputerowych jest bardzo ważne przy jej planowaniu - jednak nie trzeba być od razu omnibusem. Dużą pomoc można bowiem uzyskać na grupach dyskusyjnych (zapoznając się oczywiście uprzednio z FAQ danej grupy).

Sąsiedzi

Jeśli jednym z założeń budowy sieci LAN jest również dostęp do Internetu, może się okazać, że liczba osób w grupie inicjującej jest zbyt mała, aby osiągnąć poziom opłat rzędu 60 zł od osoby. W takiej sytuacji należy rozpropagować ideę sieci wśród współmieszkańców. Jedną z charakterystycznych cech "blokowisk" jest brak bliskiej więzi pomiędzy sąsiadami - ludzie mijają się na klatkach schodowych, wymieniając grzecznościowe "dzień dobry", i nie nawiązują bliższych kontaktów. A być może sąsiad spod szóstki ma komputer i byłby zainteresowany siecią? Sposobów na reklamowanie pomysłu jest wiele. Może to być sonda uliczna, ankieta, ogłoszenia na bramach lub ulotki (przykłady znajdują się w serwisach WWW zamieszczonych na CD-ROM-ie). Zdobycie tych podstawowych informacji jest niezwykle istotne, daje bowiem dobry obraz możliwości osiedla w tym zakresie - a to ma fundamentalne znaczenie dla powodzenia przedsięwzięcia.

Spółdzielnia

Przed dystrybucją ulotek i ogłoszeń warto nawiązać pierwsze kontakty w spółdzielni mieszkaniowej. Jest to o tyle istotne, że spółdzielnia odgrywa kluczową rolę w procesie budowy sieci blokowej - jest bowiem właścicielem budynków. Warto więc wcześniej udać się do jej władz, zaprezentować swój pomysł i uzyskać wstępną akceptację. Najlepiej zadzwonić do sekretariatu i umówić się na spotkanie z prezesem lub dyrektorem technicznym. Można też popytać kolegów, czy nie mają tzw. "znajomości", i tą drogą dotrzeć do kompetentnych osób w zarządzie. Bardzo ważne jest, by w sposób prosty i czytelny przedstawić swoje zamierzenia oraz uzyskać zgodę na rozprowadzenie ulotek i naklejenie ogłoszeń. Przed taką rozmową warto przygotować te materiały, by móc je pokazać. Na tym etapie organizacji sieci nie należy roztaczać wielkich wizji przed spółdzielnią - trzeba położyć nacisk na fakt, iż jest to lokalna inicjatywa mieszkańców i że obecnie celem jest zebranie informacji od większej ilości ludzi. Od takiej rozmowy zależy bardzo wiele - dlatego ważne jest, aby lider spełniał cechy podane wcześniej - w wielu bowiem miejscach Polski marzenie o sieci lokalnej skończyło się na tym etapie.

Osiedla domków jednorodzinnych są wolne od tego problemu - właścicielami budynków są mieszkańcy, jednak znajduje się tam mniejsza liczba potencjalnych chętnych, a budowa samej sieci jest trudniejsza.

Magnes Internetu

Decydując się na podjęcie działań mających na celu utworzenie sieci komputerowej, należy pamiętać, że ludzie zamieszkujący wokół nas są różni. Jedni przyjmą przychylnie inicjatywę sieci osiedlowej, inni zechcą pomóc w jej tworzeniu, ale będą też i tacy, którym ten pomysł się nie spodoba. Osoby roznoszące ulotki lub ankiety mogą się spotkać z nieprzychylnym przyjęciem (z inwektywami włącznie) - nie należy się jednak załamywać i brać pod uwagę jedynie opinie tych, którzy chcą skorzystać z propozycji. Tworząc materiały informacyjne, należy mieć na względzie, że nie wszyscy posiadacze komputera rozumieją zasadę dostępu do Internetu przez sieć lokalną. Ulotki należy więc pisać językiem prostym, wyjaśniając podstawowe zagadnienia.

Internet przyciąga ludzi i trzeba to wykorzystać. Mało kto z przeciętnych posiadaczy komputera, stosujących go jako "maszynę do pisania", zdecyduje się na dołączenie do sieci lokalnej. Nie będą nią zainteresowani - a przecież inicjatorom zależy na jak największej liczbie chętnych, gdyż obniży to koszt dostępu do Sieci. O Internecie słyszał prawie każdy, jako medium przesyłania informacji staje się on coraz bardziej popularny. Dlatego w ulotkach trzeba to słowo wytłuszczać, aby przyciągnąć uwagę maksymalnej liczby osób.

Na tym etapie zbierania informacji nie należy nic obiecywać - trzeba jednak zwrócić uwagę na możliwości, jakie stwarza LAN oraz stały dostęp do globalnych zasobów, podać przykłady podziału kosztów uzyskania dostępu do Internetu i sieci lokalnej (patrz: podstrona o kosztach). Nie należy zapomnieć o podaniu adresu i telefonu kontaktowego do kompetentnej osoby (najlepiej lidera). Dobrze jest też w tym samym czasie uruchomić witrynę internetową.

Dostawca Internetu

Po zebraniu informacji od współmieszkańców należy przystąpić do ich analizy. Dobrze jest wykonać schemat bloku i zaznaczyć osoby chętne oraz niezdecydowane (znajdą się bowiem tacy, którzy na ankietę odpowiedzą: "Może później będę chciał"). Pomoże to zaplanować ułożenie kabli, ewentualnych koncentratorów i routerów.

Posiadając informacje o potencjalnej liczbie użytkowników, można skontaktować się z lokalnymi providerami - pytając o możliwości współpracy i promocyjną ofertę. Wiele z firm dostarczających Internet chętnie nawiązuje kontakty z grupą inicjującą, a niektóre z nich, jak np. wrocławski Korbank, firmują i współfinansują takie sieci.

Forma współpracy pomiędzy użytkownikami sieci lokalnej a dostawcą Internetu może być różna - dla każdej sieci należy wypracować rozwiązanie adekwatne do lokalnych możliwości. Zasadniczo można wyróżnić dwie tendencje. Pierwsza opiera się na tym, że jedna z osób wykupuje na komercyjnych zasadach stałe łącze internetowe. Wadą takiego rozwiązania jest konieczność zbierania opłat, co może być niekiedy kłopotliwe dla osoby podpisującej umowę, gdyż ponosi ona konsekwencje finansowe. Koszt dostępu do Internetu uzależniony jest od liczby osób, na które będzie się rozkładała opłata. Zaletą jest pełna decyzyjność takiej społeczności. Druga koncepcja zakłada szersze zaangażowanie się providera w całą inwestycję. Rozwiązuje to problem ściągalności opłat - każdy użytkownik podpisuje umowę z firmą i rozlicza się bezpośrednio z nią. Dodatkowo zapewniona zostaje stała opłata za dostęp do Internetu, niezależnie od liczby użytkowników aktualnie podłączonych do sieci. Do wad można zaliczyć mniejszą decyzyjność użytkowników sieci lokalnej (gdyż o tym, co i w jaki sposób będzie udostępnione w sieci, decyduje provider) oraz trudności w znalezieniu takiego dostawcy Internetu.

Spółdzielnia po raz drugi

Po omówionych wcześniej działaniach należy podjąć decyzję o fizycznej budowie sieci osiedlowej oraz przyjąć jedno z możliwych rozwiązań podłączenia przyszłej sieci LAN do Internetu. Należy ponownie udać się do spółdzielni mieszkaniowej i przedstawić im wnioski z zebranych informacji oraz choćby szkicowy plan budowy sieci wraz z warunkami technicznymi wykonania instalacji. Trzeba również wystąpić o formalną zgodę na jej budowę. Jeśli provider wyraził chęć bliższej współpracy, można poprosić go o pomoc w przygotowaniu odpowiednich dokumentów oraz ewentualnej umowy ze spółdzielnią mieszkaniową.

W wypadku osiedla domków jednorodzinnych konieczna jest zgoda na poprowadzenie kabla przez posesje osób niezainteresowanych siecią, a przez których teren kable miałyby przebiegać.

Droga od pomysłu do wykonania instalacji nie jest łatwa, ale dość prosta. Wymaga dużego samozaparcia od grupy inicjującej oraz lidera, od którego operatywności zależy bardzo wiele. Jest to praca mało efektowna, jednak niezbędna, by poprawnie przygotować się do budowy sieci z dostępem do Internetu.

Technologia

Zaplanowanie przebiegu i ułożenie kabli oraz umiejscowienie koncentratorów czy routerów to kwestie niezwykle istotne. Takiej analizy należy dokonać koniecznie przed wykonaniem pierwszych prac, gdyż błędne planowanie może w przyszłości uniemożliwić rozwój sieci. Należy pamiętać o osobach, które podczas zbierania informacji z różnych względów nie wyraziły chęci podłączenia się do sieci. Na pewno znajdą się tacy, którzy zechcą mieć tani Internet, dopiero gdy zobaczą, że "to" działa. Warto skonsultować się z wybranym dostawcą Internetu, który z pewnością ma odpowiednie doświadczenie w budowie sieci lokalnych i udzieli pomocy.

Stosunkowo łatwo zaplanować sieć w jednym niewielkim bloku, bazując na topologii magistrali lub gwiazdy (CHIP 10/98). W wypadku sieci o większej rozpiętości dochodzi problem rozmieszczenia routerów, a liczba możliwych układów wzrasta. Wydaje się, że najlepszym rozwiązaniem jest tworzenie sieci opierającej się na magistrali wykonanej kablem koncentrycznym, wzdłuż której umieszcza się koncentratory. W tym wypadku użytkownicy podłączeni są do sieci poprzez kabel UTP (skrętkę). Poszczególne magistrale łączy się za pomocą routerów (jego funkcję może pełnić komputer wyposażony w kilka kart sieciowych).

Uwaga: Ze względów technicznych nie należy podłączać poszczególnych magistral do kolejnego koncentratora, gdyż w ten sposób można przekroczyć maksymalną długość magistrali BNC.

Oprogramowanie

Sieć lokalna podłączona do Internetu za pomocą łącza stałego powinna mieć komputer spełniający rolę serwera. Niekiedy jest to zbędne dla połączenia całej sieci z dostawcą Internetu. Jednak warto zainwestować w dodatkowy komputer z kilku powodów. Najważniejszym z nich jest możliwość zainstalowania lokalnych serwerów WWW, poczty, FTP, plików itd. Dodatkowo w większości przypadków zachodzi konieczność zastosowania oprogramowania typu proxy (CHIP 6/99) lub ip-masquerade - narzędzia umożliwiającego komunikację kilku komputerów z siecią globalną za pośrednictwem jednego numeru IP. Najkorzystniejsze wydaje się zastosowanie do tego celu darmowej dystrybucji Linuksa, która oferuje wszystkie potrzebne mechanizmy (z blokowaniem dostępu do Internetu dla konkretnych IP włącznie), a dodatkowo ma małe wymagania sprzętowe. Obniża to koszt zakupu serwera - wystarczający jest bowiem komputer 486 lub Pentium z 16 MB RAM. Nie warto natomiast oszczędzać na dysku twardym - przyda się szybki i pojemny.

Osiedlowa sieć może nie tylko zapewniać dostęp do Internetu, ale i świadczyć dodatkowe usługi na rzecz swych użytkowników

Linux - choć coraz bardziej popularny - nadal dla większości użytkowników jest narzędziem niezrozumiałym. Jeśli wśród grupy inicjującej nie ma osoby znającej ten system, należy na etapie przygotowań zająć się nauką jego obsługi, tak by wraz z uruchomieniem sieci móc rozpocząć administrowanie serwerem. Dodatkowo za wyborem Linuksa przemawia szeroka pomoc dostępna w Internecie (np. http://www.jtz.org.pl/) oraz szereg publikacji na ten temat (np. CHIP Special).

Jak szybko?

Dobór prędkości połączenia z Internetem jest zagadnieniem wymagającym uważnego przemyślenia. Wiadomo, że wykupienie łącza o dużej przepustowości gwarantuje wszystkim użytkownikom większe prędkości transmisji danych. Jednak za takie łącza trzeba słono zapłacić. Jak więc dobrać prędkość połączenia, aby zapewnić sobie przyzwoitą pracę w Sieci? Jak oszacować obciążenie łącza?

Serwis Trzepak udostępnia wiele ciekawych informacji na temat budowy i eksploatacji osiedlowych sieci komputerowych

Należy uznać, że prawdziwe są następujące stwierdzenia: im dłużej istnieje sieć, tym mniejsze jest obciążenie łącza - ludzie już nadrobili sieciowe "zaległości", obciążenie łącza nie jest wprost proporcjonalne do liczby wpiętych w sieć komputerów, szybkość łącza ma drugorzędne znaczenie przy stałym dostępie, przeciętnemu użytkownikowi wystarcza dostęp z prędkością "modemową".

Jeśli uwzględni się powyższe wytyczne, można dobierać prędkość połączenia według następującego schematu. Zakładając, że sieć ma 20 użytkowników, przeciętny transfer dla użytkownika to 28,8 kbps oraz jednocześnie korzysta z dostępu do Sieci 30% użytkowników, dla takiej sieci wystarczy łącze o prędkości 172,8 kbps (28,8*20*0,3). Ostatecznie należy przyjąć najbliższą możliwą prędkość, na którą stać użytkowników (115 kbps lub 256 kbps). W praktyce okazuje się, że wyliczenia te mają duży margines bezpieczeństwa. Przykładowo wrocławska sieć komputerowa "Biskupin" posiada łącze 57,6 kbps na 35 użytkowników, a przeciętny transfer w godzinach szczytu oscyluje tu w granicach 2 kb/s - ograniczeniem nie jest przepustowość łącza, lecz wydajność serwerów, z których pobierane są informacje.

Oczywiście, przy takich parametrach trudno myśleć o telekonferencji, pobieraniu dużej ilości plików (np. MP3), słuchaniu internetowego radia czy też korzystaniu z telefonii internetowej - jednak należy przyjąć, że tego rodzaju sieci mają zapewniać swobodne korzystanie z podstawowych usług internetowych, takich jak: WWW, e-mail, ICQ czy IRC. Należy też pamiętać, że w sieci LAN transfer wynosi 10 Mb/s (lub 100 Mb/s w zależności od wykorzystanej technologii), a użytkownicy mają możliwość udostępniania swoich zasobów i tworzenia lokalnych serwerów różnych usług i serwisów (np. shoutcast, serwer Quake'a).

Ile to kosztuje?

Wstępne oszacowanie kosztów wykonania sieci lokalnej oraz dostępu do Internetu jest jednym z podstawowych elementów, które należy przeanalizować przed przystąpieniem do budowy. Trudno bowiem proponować sąsiadom pewne rozwiązanie bez podania przybliżonych kosztów. Dla potrzeb pierwszych ulotek informacyjnych można je oszacować opierając się na grupie inicjującej, która zwykle zamieszkuje blisko siebie. Ostateczny koszt budowy sieci i dostępu do Internetu będzie zależał głównie od przyjętej technologii wykonania instalacji i liczby użytkowników (patrz informacje na podstronie). Przed przystąpieniem do budowy sieci należy roznieść powtórnie ulotki informacyjne, zawierające informacje z prowadzonych działań oraz ostateczne koszty budowy sieci.

Łączmy się!

Należy zdawać sobie sprawę, że przedstawiony tok rozumowania nie jest uniwersalny. Różnorodność zabudowy osiedli, zamieszkujących je ludzi czy podejścia właścicieli budynków uniemożliwia stworzenie algorytmu na budowę sieci. Każdy musi wypracować swój system organizacji i tworzenia sieci osiedlowej, jednak trzeba uprzednio zapoznać się z osiągnięciami i doświadczeniami tych, którzy tę drogę przebyli. Poszerzanie swojej wiedzy w tym zakresie warto zacząć od internetowego serwisu "Trzepak - Amatorskie Sieci Komputerowe" (na CHIP-CD dołączonym do numeru zamieściliśmy go w wersji off-line). Zgromadzono tam informacje o bardzo wielu sieciach lokalnych w Polsce oraz zamieszczono wiele porad i wskazówek dla początkujących. Warto również przejrzeć niektóre serwisy lokalnych sieci, gdyż niejednokrotnie zawierają one cenne informacje. Należy też zwrócić uwagę na powstające miejskie centra informacji o sieciach osiedlowych (np. http://www.sieci.o.k.pl/) oferujące praktyczne porady, możliwość wymiany informacji czy też poszukiwania chętnych w rejonie naszego zamieszkania.

Jak pokazują liczne przykłady, społeczne działania młodych ludzi chcących zmniejszyć swoje rachunki telefoniczne odnoszą coraz większy sukces. Ludzie ci pokonują wszelkie bariery i trudności, wkładają w projekt sieci osiedlowej dużo energii, nie licząc na korzyści finansowe. Jest to postawa godna pochwały, wsparcia i naśladowania. Nie należy bowiem czekać na cud, nowe technologie i spełnienie obietnic udostępnienia Internetu przez kablówkę - trzeba zakasać rękawy i wziąć sprawy w swoje ręce.

Dlaczego warto budować sieć osiedlową?

Koszt budowy sieci i dostępu do internetu

Ponieważ koszt budowy sieci oraz dostępu do Internetu zależy od takich czynników, jak przyjęta struktura sieci, liczba użytkowników, sposób wykonania instalacji itp., nie można podać uniwersalnego wyliczenia kosztów. Szacunków dokonano zatem na przykładzie przedstawionym na rysunku obok. Załóżmy, że grupa inicjująca składa się z 6 osób (kolor żółty) i mieszkają one w bloku składającym się z 8 klatek po 10 mieszkań każda. Pierwsza akcja informacyjna zaowocowała kolejnymi 4 osobami (kolor zielony). Zgodnie z przyjętymi założeniami zaplanowano wykonanie sieci na podstawie magistrali z kabla koncentrycznego (czerwony), koncentratory (czarny) i skrętkę (niebieski). Dla tak zaplanowanej sieci można oszacować koszty instalacyjne:

Lp.	Materiał	Ilość	Cena jedn.	Wartość
1.	Koncentratory 5-portowe	4 szt.	200,00 zł	800,00 zł
2.	Kabel BNC	200 m.	1,50 zł	300,00 zł
3.	Kabel UTP	300 m.	1,50 zł	450,00 zł
4.	Terminatory	2 szt.	3,00 zł	6,00 zł
5.	Końcówki BNC	10 szt.	1,50 zł	15,00 zł
6.	Końcówki UTP	16 szt.	1,20 zł	19,20 zł
7.	Karty sieciowe	10 szt.	60,00 zł	600,00 zł
				RAZEM: 2190,20 zł

UWAGA: długość kabli podano nie według potrzeb, ale minimalnej ilości handlowej.

Powyższe kwoty są jedynie szacunkowe - oferta lokalnych sklepów ze sprzętem sieciowym jest bowiem zróżnicowana. Nie uwzględniono również kosztów zakupu trójników, gdyż dołączane są one do hubów i większości kart sieciowych. Z wyliczenia wynika, że koszt budowy sieci przypadający na jedną osobę wyniesie ok. 220 zł.

Ile będzie kosztowało uruchomienie w takiej sieci Internetu i jakie będą opłaty miesięczne? Zgodnie z procedurą opisaną w artykule przyjęto wykupienie łącza o prędkości 115 kbps. Przy takich parametrach można szacować przeciętny transfer dla użytkownika: 115/10/0,3 = 38,3 kbps. Przyjęto również skorzystanie z usług lokalnego providera, u którego opłata instalacyjna oraz miesięczny koszt dostępu do Internetu wynoszą po 900 zł. Do opłat instalacyjnych należy też wliczyć koszt zakupu komputera przeznaczonego na serwer - ok. 1600 zł. W sumie opłaty to: instalacja - 2300 zł, abonament - 900 zł.

Wniosek jest następujący: aby osiągnąć poziom opłat za Internet poniżej 50 zł od osoby za miesiąc, należy rozbudować sieć do ok. 20 komputerów.

Adresy stron o podobnej tematyce

Amatorskie Sieci Komputerowe: http://www.trzepak.pl/
Lokalne Sieci Komputerowe we Wrocławiu: http://www.sieci.o.k.pl/
Projekt sieci osiedlowej: http://riva.koti.com.pl/~protest/siec/siec.html
Lanzone: http://lanzone.koti.com.pl/
Lokalna Sieć Komputerowa Biskupin: http://www.biskupin.wroc.pl/
Kochłowice Network: http://www.kn.network.prv.pl/
BlokNET: http://www.bloknet.com.pl/
SolipseNet: http://solipse.o.k.pl/
FAQ pl.comp.networking: http://news.idn.org.pl/faq/pl.comp.networking/

Artykuł pochodzi z nru 2/2000 Magazynu komputerowego CHIP : autor: Jacek Orłowski